'Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj' - Księga Henrykowska i pierwsze zdanie po polsku

Pierwsze zdanie po polsku zapisane w Księdze Henrykowskiej
Za pierwsze znane zdanie zapisane po polsku (a konkretniej - po staropolsku) postrzegane jest: "daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj. Wypowiedział je w XII wieku pewien czeski rycerz, a zapisał ok. 100 lat później pochodzący z Niemiec opat klasztoru Cystersów w dolnośląskim Henrykowie. Zdanie to znajduje się w tzw. Księdze Henrykowskiej. Stało się tak bardzo popularne, że postawiono mu nawet pomnik. Co oznacza pierwsze zdanie zapisane po polsku oraz dlaczego zostało umieszczone w Księdze Henrykowskiej? Wyjaśni to krótka historia miłości Boguchwała do swojej żony.

Boguchwał zwany "Brukałą"

XII wiek, tereny obecnego Dolnego Śląska. Rycerz czeskiego pochodzenia o imieniu Boguchwał za wierną służbę księciu Bolesławowi I Wysokiemu (najstarszy wnuk króla Bolesława Krzywoustego) otrzymuje ziemię w miejscu obecnie zwanym Brukalice. Boguchwał pojmuje za żonę nieznaną z imienia miejscową córkę kleryka, zdaniem wielu wieśniaczkę grubą i bardzo głupią. Podarowanej przez księcia ziemi jest pod dostatkiem. Boguchwał uprawia ją w pocie czoła, a uzbierane ziarna zawozi na swoje gospodarstwo. Tam żona jego mieli ziarna w kamiennych żarnach (w tamtym okresie w całej okolicy młyny wodne nie były jeszcze częstym widokiem). Zdarza się, że przybywający do domu Boguchwał zastaje małżonkę wykończoną harówką przy mieleniu ziaren i chcąc jej ulżyć mówi:

"Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”,

co oznacza: 

"Daj, ja będę mielił, a ty odpocznij"

W ten oto sposób Boguchwał na przemian z małżonką przemielał i miażdżył ziarna kamieniem tak samo jak ona. Rozdrabnianie ziaren w czasach Boguchwała uznawano za zajęcie, które nie przystoi mężczyźnie, tym bardziej rycerzowi. Widząc to sąsiedzi zaczęli kpić z Boguchwała i nazywać go "Brukałą" (od brukania, czyli brudzenia sobie rąk), a jego potomstwo (miał trzech synów) przezwali "Brukalicy". Przezwisko to przeszło z czasem również na całą osadę, w której mieszkali.


Najstarsze zdanie zapisane w języku polskim

Około 100 lat później, w roku 1269, historia o rycerzu Boguchwale, jego żonie i mieleniu ziaren została zapisana w łacinie przez Piotra, niemieckiego pochodzenia opata w cysterskim klasztorze w pobliskim Henrykowie. Na jednej ze stron tego średniowiecznego rękopisu możemy przeczytać:

„Bogwali uxor stabat, ad molam molendo. Cui vir suus idem Bogwalus, compassus dixit: Sine, ut ego etiam molam. Hoc est in polonico: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai.

co można przetłumaczyć:

"Małżonka Boguchwała częstokrotnie mieliła stojąc przy żarnach. Okazując litość swej żonie Boguchwał powiadał: Sine, ut ego etiam molam. To znaczy po polsku: Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”.

Powyższe zdanie uważa się za najstarsze zdanie utrwalone w języku polskim, a księga, w której zostało zapisane to "Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie", czyli tzw. Księga Henrykowska, nazwana tak od miejsca jej pochodzenia.

Księga Henrykowska zawierająca pierwsze zdanie zapisane po polsku
Pochodząca z XIII wieku Księga Henrykowska
Maciej Kulczyński / PAP


Księga Henrykowska

Na początku XIII wieku kanonik z Wrocławia o imieniu Mikołaj, który służył także jako notariusz księciu Henrykowi Brodatemu (syn Bolesława Wysokiego), kupił małą osadę. Ku chwale swojego księcia nadał jej nazwę: Henryków. Dlatego księga nazywana jest "Henrykowska", ponieważ w Henrykowie została spisana. 

W roku 1227, za zgodą księcia Henryka, kanonik Mikołaj zaprosił do Henrykowa mnichów z Zakonu Cysterskiego, którzy wybudowali w nim drewniany kościółek, a ostatecznie - cały zespół klasztorny. W 1269 roku Księgę Henrykowską zaczął spisywać, w powszechnym wtedy języku łacińskim, opat Piotr. Robił to w wyniku niestabilnej sytuacji prawnej po ataku Mongołów na Dolny Śląsk w 1241 roku, podczas którego mocno ucierpiało także opactwo henrykowskie. Opisał w niej dokładnie historię założenia klasztoru Cystersów w Henrykowie oraz początki wszystkich wsi do niego należących w celu ochrony prawa do tego majątku. Księgę dokończył nieznany z imienia mnich, który pisał o sobie "najmniejszy z braci", prawdopodobnie mając na myśli pełnioną przez siebie (niską w hierarchii) funkcję. Opisał on historię klasztoru do 1310 roku.

Księga Henrykowska ma 100 stron. Możemy w niej przeczytać również m.in. o kanoniku Mikołaju, który ufundował klasztor oraz o zwyczajach mieszkańców wsi należących do opactwa. W sumie Księga Henrykowska zawiera około 120 nazw miejscowości. Opisano również etymologię części z nich, np. przytoczoną przeze mnie wcześniej historię wsi Brukalice, której nazwa pochodzi od przezwiska Czecha Boguchwała, czyli "Brukały”. Księga Henrykowska przechowywana jest w Muzeum Archidiecezji Wrocławskiej, a jej wierną kopię można zobaczyć w klasztorze w Henrykowie. Rękopis w wersji cyfrowej dostępny jest tutaj, a przytoczony fragment zawarty jest na stronie 53.

Klasztor Cystersów w Henrykowie, gdzie została spisana Księga Henrykowska, zawierająca pierwsze zdanie po polsku
Zespół Klasztorny w Henrykowie. Tu powstała Księga Henrykowska zawierająca pierwsze (najstarsze zachowane) zdanie zapisane po polsku
CC BY 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=758765



Księga Henrykowska w Memory of the World

9 października 2015 roku Księgę Henrykowską wprowadzono do rejestru "Memory of the World" UNESCO, jako: 

"unikalne źródło wiedzy o procesie wymiany kulturowej, który w późnym średniowieczu silnie wpłynął na kształt przyszłego świata. Opisy odzwierciedlające procesy transferu technologii i wiedzy o znaczeniu wykraczającym poza granice regionu zostały wplecione w obraz osadzania się śląskiego klasztoru cystersów w nowym środowisku kulturowym". 

Celem projektu "Memory of the World" jest zachowanie dokumentów świadczących o kluczowych wydarzeniach politycznych, społecznych, religijnych, kulturowych i historycznych, które stanowiły punkt kulminacyjny lub punkt zwrotny w dziejach ludzkości. Obecnie w rejestrze znajduje się około 430 wpisów, z czego 17 z Polski.

***

Ufundowany w 1970 roku pomnik poświęcony najstarszemu utrwaleniu zdania po polsku odnajdziemy w Brukalicach, czyli dawnej osadzie Boguchwała. Ta malutka wieś, licząca obecnie mniej niż 100 mieszkańców, położona jest w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, ok. 50 km na południe od Wrocławia.

We wsi Brukalice znajduje się pomnik upamiętniający pierwsze zdanie po polsku.
Pomnik upamiętniający zapis pierwszego zdania po polsku znajduje się niedaleko Wrocławia, we wsi Brukalice, dawnej osadzie Boguchwała i jego rodziny
Bonio, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons



Zdjęcie w nagłówku: Księga Henrykowska - fragment strony z zapisanym najstarszym znanym zdaniem po polsku: "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”


Prześlij komentarz

0 Komentarze

Ad Code